Trong những lúc buồn chán và bi quan nhất của cuộc đời, hẳn rằng chúng ta sẽ rất cần được ủi an trong “niềm vui và sự hiền minh” của một “khoa học vui tươi” (Die frohliche wissenschaft) như cách nói nổi tiếng của Nietzsche. Bằng những hình ảnh vui nhộn, nội dung thấm đẫm tính nhân văn, truyện tranh thực sự đã giúp cho con người nhận thức “chân dung và hành trình tư tưởng của nhiều khuôn mặt lớn trong lịch sử nhân loại, từ Đức Phật, Platon, Aristote đến Kant, Shakespear, Rousseau, Heghel, Marx. . .
những thông tin chính xác và cô đọng về nhiều ngành khoa học quan trọng, từ xã hội học, tâm lý học, đạo đức học đến ngôn ngữ học, toán học và vật lý học hiện đại”. Bộ bách khoa toàn thư về truyện tranh không chỉ có chỗ cho những nhân vật lịch sử, những thiên tài và những siêu nhân trong vũ trụ. Nó còn có chỗ cho cả một Nobita hậu đậu, một Teppi siêu quậy, một Iznogoud xấu xa. . . và tất nhiên, có chỗ cho tất cả chúng ta nữa. Người Nhật đã tôn vinh Shizakuka Anakawa, vận động viên trượt băng nghệ thuật đã đoạt huy chương vàng tại Thế vận hội Mùa đông Torino (Italya) trong một bộ truyện tranh. Điều đó nói lên một điều thú vị rằng, nếu như bạn không thể sáng tác truyện tranh được, hãy đừng bi quan, cứ cố gắng phấn đấu theo cách của mình đi, sẽ có ngày ai đó sẽ viết truyện tranh về chính bạn. Người Pháp thì đã đưa những hình ảnh ngộ nghĩnh của hai chàng chiến binh Asterix và Obelix lên đường phố và cả tháp Eiffel, trong chiến dịch tranh cử cho thủ đô Paris đăng cai Olympis mùa hè năm 1992. Con tàu không gian đầu tiên của người Pháp được phóng thành công lên vũ trụ năm 1965 cũng mang tên Asterix. Như vậy, người Pháp đã tự hào đưa biểu tượng văn hóa truyện tranh của mình lên tận bầu trời để “giới thiệu với người ngoài hành tinh”. Những giáo trình bằng truyện tranh ở nước ta cũng sắp sửa ra đời, bộ Lịch sử Việt Nam bằng tranh do Trần Bạch Đằng chủ biên (nhà xuất bản Trẻ phát hành) cũng sắp đến ngày công bố. Tác phẩm Nhị thập tứ hiếu hay các tư tưởng kinh điển của Sartre, Wittgenstein, Einstein. . . cũng đã được chuyển thể thành truyện tranh. Truyện tranh đã chứng minh đầy đủ vai trò và khả năng lớn lao của nó trong đời sống khoa học, nghệ thuật, đạo đức và giáo dục trong xã hội con người.
Trên một phương diện khác, truyện tranh còn là những lời tiên tri khoa học, khi bộ manga nổi tiếng Black Jack ra đời thì thiết bị tim phổi nhân tạo vẫn chưa xuất hiện. Vậy mà Tezuka đã tiên đoán một cách thần kỳ và chính xác sự phát triển của y học vượt qua nhiều bậc cấp, khi ông đã viết về một thiết bị tim phổi y hệt như quả tim thật của con người. Thành tựu đó khoa học chỉ mới đạt được từ những năm cuối thể kỷ XX, còn trước đây (1970), những thiết bị tim phổi nhân tạo lần đầu tiên ra đời, nó vẫn còn to như những chiếc máy ủi (!).
Như vậy, truyện tranh đã chứng minh được nhiều giá trị và thành tựu của con người trong tương lai. Với đầy đủ những đặc trưng của một loại hình văn học, bao gồm tính tự sự, tính chuyển động nối tiếp, tính liên kết ngôn ngữ, tính trần thuật nội dung. . . truyện tranh đã có đủ cơ sở lý luận để trở thành một loại hình văn học. Vấn đề thể loại và phân loại truyện tranh cũng đã được chúng tôi giải đáp, thông qua sự xác định truyện tranh là một loại hình tự sự và bao gồm tám tiểu loại chính yếu. Những vấn đề về thi pháp biểu hiện như quan niệm nghệ thuật về con người, không gian và thời gian nghệ thuật, kết cấu và ngôn ngữ truyện tranh cũng đã được khảo sát thông qua khóa luận. Mặc dù vậy, do chưa có nhiều thời gian và điều kiện nghiên cứu, nên một số vấn đề về sự phân định vai trò của hai yếu tố “truyện” và “tranh” đã chưa được đề tài giải đáp thỏa đáng. Các vấn đề về thi pháp như không gian và thời gian nghệ thuật, cùng quan niệm nghệ thuật về con người cũng hoàn toàn có thể hoàn chỉnh và bổ sung thêm trong tương lai.
Hòa chung với sự phát triển mạnh mẽ của loại hình truyện tranh trên thế giới, truyện tranh Nhật Bản trong những thập kỷ qua thực sự đã trở thành một vấn đề mang tính “trung tâm và đỉnh cao”. Vai trò và vị thế của manga ngày nay không chỉ đơn thuần là sự đột phá mang tính chất bước ngoặt. Thật ra, manga đã chú trọng kế thừa và hoàn thiện nghệ thuật của mình dựa trên một lịch sử phát triển lâu dài. Sự phong phú và thành công về mặt nghệ thuật của manga không chỉ thể hiện bằng số lượng bản in khổng lồ và những món lợi nhuận kếch xù thu được. Chính sự phát triển không ngừng của các trường phái, sự hoàn thiện cả trên phương diện nội dung và hình thức, đã giúp cho manga nâng cao sâu sắc tính nghệ thuật của mình. Đời sống của truyện tranh nói chung và truyện tranh Nhật Bản nói riêng cũng vì thế mà vô cùng sôi động. Các nền truyện tranh “đang phát triển” trong đó có truyện tranh Việt Nam đang vùng lên mạnh mẽ, trong khi những “gã khổng lồ” như manga và comics cũng ra sức củng cố “nền quân chủ lập hiến” của mình. Hợp tác và đấu tranh, học hỏi và phát huy, phủ định và kế thừa, mâu thuẫn và thống nhất. . . đó chính là những mối quan hệ phức tạp trong thế giới truyện tranh “đa cực” ngày nay.
Thông qua công tác phát triển thương mại của manga, chúng ta cũng hoàn toàn có thể học hỏi những bài học lớn nhằm hoàn thiện nền truyện tranh non trẻ của nước nhà. Việc phân tích kỹ càng những ảnh hưởng của manga lên đời sống văn hóa tinh thần Nhật Bản, cũng giúp chúng ta nhận ra những mặt tiêu cực và tích cực mà một nền truyện tranh phát triển đến cực điểm có thể mang lại. Từ đó, việc thiết lập các mối quan hệ giữa truyện tranh Việt Nam với truyện tranh thế giới là một kết quả tất yếu theo đúng quy luật, tuy nhiên, chúng ta cũng rất cần quan tâm và thể hiện sự quản lý sát sao với quy luật ấy. Mặc dù đã giải quyết được những vấn đề cơ bản như vậy, nhưng nhìn chung, khóa luận vẫn chưa thực sự phân tích hết những đặc điểm nội dung của truyện tranh Nhật Bản. Công tác nghiên cứu các nền truyện tranh nước ngoài cũng chưa được hoàn chỉnh và chi tiết. Các giải pháp và hiện trạng của truyện tranh Việt Nam cũng chưa được đưa ra một cách hoàn chỉnh. Chúng tôi xem những khiếm khuyết trên sẽ trở thành một động lực tốt, góp phần thôi thúc người viết tiếp tục tìm tòi nghiên cứu trong tương lai.
Cách đây mấy mươi năm (1987), các thế hệ Đảng viên của chúng ta vẫn còn ghi nhớ một cuốn truyện tranh trình bày tổng quan về cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước Nga mang tựa đề Cách mạng Nga 1917 (Đôbrôvôncaia và Iuri Macarop cùng Anatoli Vaixiliep sáng tác), do nhà xuất bản Tiến bộ Matcơva phát hành bằng tiếng Việt. Bằng những yếu tố sử thi và tiểu thuyết hiện thực xã hội chủ nghĩa, tác phẩm đã tái hiện thành công và bao quát cuộc cách mạng vĩ đại ở nước Nga, một cuộc cách mạng mà thế giới từng cho rằng: “Muốn đọc hết sách vở về cuộc cách mạng Nga năm 1917 thì cả đời bạn cũng không đủ” . Thời gian gần đây (2006), nhà xuất bản Trẻ cũng đã tiến hành xuất bản cuốn truyện tranh đặc sắc có tựa đề Nhập môn Marx của tác giả biếm họa nổi tiếng người Mexico có tên là Rius. Cuốn sách đã tái hiện và chuyển tải thành công cuộc đời, những tư tưởng, phạm trù và tác phẩm triết học của Marx. Đúng như Rius đã từng bộc bạch trong lời nói đầu: “Cái gì! Thử tóm tắt Marx à? Điều đó không những là phạm thượng (như hầu hết các nhà Mác xít hàn lâm sẽ nói thế), mà còn là việc phí thời gian - bởi vì đồng chí Marx là hoàn toàn nằm ngoài đội ngũ những người có đầu óc đơn giản. Có thể thế, mà cũng có thể không phải như thế. Nhưng dù sao! Tôi cũng đã viết cuốn sách này, theo phương châm “cuộc chiến tệ nhất là cuộc chiến không dám đương đầu”. Như vậy, truyện tranh đã chứng minh rằng, đó hoàn toàn có thể là một loại hình văn học mang tính Đảng, tính Mác xít sâu sắc. Và chúng tôi, những người “cả gan” nghiên cứu truyện tranh, cũng chỉ bởi đồng quan điểm với Rius về cuộc chiến tệ hại nhất là cuộc chiến không dám đương đầu. Cho dù bao lần vẫn vậy, điều cuối cùng trăn trở trong chúng tôi vẫn là tương lai của truyện tranh Việt Nam. Rồi bỗng nhiên, chúng tôi muốn nhớ đến một nhận định thú vị của họa sĩ Đức Lâm: “Để ví von, có thể tưởng tượng manga Nhật Bản là một ông võ sĩ Sumo khổng lồ, ai gặp cũng phải cúi đầu khiếp sợ, còn nền truyện tranh Việt Nam non trẻ như em bé mới chập chững đi. . . Nếu phải đấu sức, em bé Việt Nam chắc chắn không thắng nổi ông Sumo khổng lồ. Nhưng, em bé Việt Nam lại có nét đáng yêu mà gã Sumo kia không có được. Đâu cứ phải to đùng dữ tợn mới là hay. . .”.
Để khép lại công trình này, chúng tôi muốn nhắc lại một nhận định nổi tiếng về truyện tranh: “Cuối cùng, vì truyện tranh là phổ cập trên toàn thế giới (ngay cả tại các nước trước đây đã từng coi khinh) cho thấy, với tính đa dạng về cảm hứng và phong cách sáng tác, truyện tranh đúng là một bộ phận trong nền văn hóa thế giới đương đại”. Đây là một nhận định mà bất cứ người hâm mộ nào cũng cần tâm niệm khi đã, đang và sẽ cầm trên tay một cuốn truyện thuộc loại hình văn học kì thú này. Và mọi người, khi tiếp xúc với một cuốn truyện tranh, dù bằng hình thức nào đi nữa, cũng cần phải biết rằng đó là sản phẩm được kết tinh từ một trong một trăm hiện tượng văn hóa - nghệ thuật của thế kỉ XX.
D. Tài liệu tham khảo
1. AK (2005), “Osamu Tezuka - nh÷ng lêi cña t¸c gi¶”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 6, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
2. AK (2006), “Asterix vµ hµnh tr×nh 44 n¨m”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 15, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
3. AK (2006), “C¸c gi¶i thëng manga uy tÝn t¹i NhËt”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 14, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
4. Akita (2006), “Bãng hång trong anime - manga shounen ®©u chØ lµ vËt trang trÝ”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 10, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
5. Akita (2006), “Sè phËn con ngêi trong Eternal Sabbath”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 16, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
6. L¹i Nguyªn ¢n (2004), Tõ ®iÓn thuËt ng÷ v¨n häc, NXB V¨n häc, Hµ Néi.
7. Sleeping Beauty (2006), “Chobits ”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 19, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
8. Ben (2005), “Shonen Jump”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 4, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
9. S©m CÇm (2005), “Häa sÜ Lª Linh”, T¹p chÝ TruyÖn tranh ViÖt 13+, sè 1, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
10. S©m CÇm (2006), “Nhµ v¨n - häa sÜ NguyÔn Ngäc ThuÇn”, T¹p chÝ TruyÖn tranh ViÖt 13+, sè 7, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
11. Lê Nguyên Cẩn (2003), Cái kỳ ảo trong tác phẩm Balzac, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội.
12. Chu M¹nh Cêng (2006), “Mét tho¸ng truyÖn tranh thÕ giíi buæi s¬ khai”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 18, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
13. V« Danh (2006), “Phong V©n - Bíc ®ét ph¸ cña manhua”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 14, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
14. Elena §«br«v«nxcaia vµ. . . (1987), C¸ch m¹ng Nga 1917, NXB TiÕn Bé Matxc¬va, Matxc¬va.
15. Hµ Minh §øc vµ. . . (1999), LÝ luËn v¨n häc, NXB Gi¸o dôc, Hµ Néi.
16. Forever 4 (2006), “¸m hµnh ngù sö”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 9, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
17. Trung Hµ (2007), “Lêi c¶nh b¸o cña thÕ hÖ hikikomori”, B¸o Thanh Niªn, sè 92, Hµ Néi.
18. Lª B¸ H¸n vµ. . . (1999), Tõ ®iÓn thuËt ng÷ v¨n häc, NXB §¹i häc quèc gia Hµ Néi, Hµ Néi.
19. Thu H»ng, “Rumiko Takahashi”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 2, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
20. §ç §øc HiÓu vµ. . . (2004), Tõ ®iÓn v¨n häc, NXB ThÕ giíi, Hµ Néi.
21. Kim Nak Ho vµ. . . (2006), “Giíi thiÖu s¬ lîc vÒ truyÖn tranh Hµn Quèc vµ b¶n s¾c v¨n hãa Hµn trong manhwa”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 18, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
22. Hotwart (2006), “Manga - c¸i nh×n tõ hai phÝa”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 17, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
23. Tonomi Huyura (2006), “Siªu nh©n Locke - Søc m¹nh vÜ ®¹i vµ tr¸ch nhiÖm vÜ ®¹i”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 15, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
25. Joey (2006), “Orange - Mét trong nh÷ng khëi ®Çu cña truyÖn tranh ViÖt Nam”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 12, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
26. Tróc L©m (2006), “Häa sÜ §øc L©m”, T¹p chÝ TruyÖn tranh ViÖt 13+, sè 3, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
27. Tróc L©m (2006), “Häa sÜ Hoµng Têng”, T¹p chÝ TruyÖn tranh ViÖt 13+, sè 5, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
28. NguyÔn Thanh Loan (2006), “Iznogoud - TÓ tíng xÊu bông”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 17, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
29. Ph¬ng Lùu vµ. . . (1997), LÝ luËn v¨n häc, NXB Gi¸o dôc, Hµ Néi.
30. Marx - F.Engels (1997), VÒ v¨n häc nghÖ thuËt, NXB Sù ThËt, Hµ Néi.
31. Metainoke (2005), “Nh÷ng dông cô vÏ truyÖn tranh”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 4, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
32. NguyÔn Nam vµ. . . (1999), V¨n hãa nghÖ thuËt thÕ kØ XX, NXB V¨n häc, Hµ Néi.
33. Duy Ngäc (2006), “Manga víi lÞch sö vµ v¨n häc”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 19, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
34. Vâ ChÝ Nh©n (2006), “TriÕt lý sèng trong manga”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 19, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
35. Vâ ChÝ Nh©n (2006), “V¨n hãa ®äc manga”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 17, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
36. NHT (2006), “Black Jack”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 16, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
37. NHT (2006), “Fujiko F.Fujio - nh÷ng manga cßn m•i trong lßng b¹n ®äc”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 13, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
38. NHT (2006), “T¶n m¹n y häc cïng Balck Jack”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 6, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
39. Hoµng Phª vµ. . . (2005), Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt, NXB §µ N½ng, §µ N½ng.
40. Cao Phong (2005), “Vµi ®iÒu vÒ manga hiÖn ®¹i”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 1, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
41. NguyÔn Hång Phong vµ. . . (2005), “VÏ t¶ thùc”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 6, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
42. Nguyễn Duy Quý và. . . (1999), Giáo trình triết học Mác - Lênin, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội.
43. Rius (2006), NhËp m«n Marx, NXB TrÎ, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
44. Saikai (2005), “X - Men”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 6, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
45. Satan (2006), “Lucky Lucke - Hµnh tr×nh 58 n¨m cña chµng cao båi ®¬n ®éc”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 16, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
46. TrÇn §×nh Sö (2005), DÉn luËn thi ph¸p häc, NXB Gi¸o dôc, Hµ Néi.
47. Takki (2006), “Alfonso Wong”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 17, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
48. Phong Thñy (2005), “Anime - con ®êng dµi ®Õn víi Oscar”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 2, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
49. Todorop (2004), Thi ph¸p v¨n xu«i, NXB §¹i häc s ph¹m, Hµ Néi.
50. UTT (2005), “Phô t¸ - nh÷ng ngêi ë phÝa sau vinh quang”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 1, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
51. UTT (2006), “Pháng vÊn CLAMP”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 13, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
52. TuÖ V¨n (2005), TriÕt häc ph¬ng T©y, NXB Gi¸o dôc, Hµ Néi.
53. Minh ViÖt (2005), “NhËt B¶n - x• héi cña manga”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 6, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.
54. Chao West (2006), “Kodomo - Mét thÕ giíi cña nh÷ng t©m hån bÐ nhá”, T¹p chÝ 4.A.M, sè 13, Thµnh phè Hå ChÝ Minh.